Złoto

Ten artykuł dotyczy pierwiastka chemicznego. Zobacz też: inne znaczenia.

Złoto
79 Au Układ okresowy pierwiastków
Złoto
Dane ogólne
Nazwa, symbol, l.a.	Złoto, Au, 79
Grupa, okres, blok	11, 6, d
Właściwości metaliczne	metal przejściowy
Właściwości atomowe Masa atomowa 196,96655 u Promień atomowy 135 (obl. 174) pm Promień walencyjny 144 pm Promień van der Waalsa 166 pm Konfiguracja elektronowa [Xe]4f145d106s1 Zapełnienie powłok 2, 8, 18, 32, 18, 1 Elektroujemność 2,54 (Pauling) 1,42 (Allred) Stopień utlenienia 3, 1 Właściwości kwasowe tlenków amfoteryczne
Właściwości fizyczne Stan skupienia stały Gęstość 19300 kg/m3 Twardość 2,5 Kolor żółty Temperatura topnienia 1337,33 K 1064,18 °C Temperatura wrzenia 3129 K 2855,85 °C Objętość molowa 10,21×10-6 m³/mol Ciepło parowania 334,4 kJ/mol Ciepło topnienia 12,55 kJ/mol Ciśnienie pary nasyconej 2,37×10-4 Pa (1337 K) Prędkość dźwięku 1740 m/s (293,15 K)
Pozostałe dane Ciepło właściwe 128 J/(kg*K) Konduktywność 45,2×106 S/m Przewodność cieplna 317 W/(m*K) Potencjały jonizacyjne I. 890,1 kJ/mol II. 1980 kJ/mol III. 2900 kJ/mol IV. 4200 kJ/mol
Najbardziej stabilne izotopy izotop wyst. o.p.r. s.r. e.r. MeV p.r. 195Au {syn.} 186,1 dnia w.e. 0,230 195Pt 196Au {syn.} 6,18 dnia w.e. 196Pt 197Au 100% stabilny izotop z 118 neutronami 198Au {syn.} 2,693 dnia β- 1,372 198Hg 199Au {syn.} 3,14 dnia β- 0,453 199Hg
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą warunków normalnych (0 °C, 1013,25 hPa)

Bryłki złota

Złoto (Au, łac. aurum) – pierwiastek chemiczny, metal przejściowy, o liczbie atomowej 79. Złoto występuje w skorupie ziemskiej w ilości 1,1·10^-3 ppm. Występuje ono w przyrodzie w stanie rodzimym. Jest symbolem bogactwa.

[edytuj] Właściwości

• Rysa: żółta, połyskliwa
• Przełam: haczykowaty
• Łupliwość: brak
• Połysk: silny metaliczny

• Stosunkowo rzadko tworzy kryształy o pokroju sześcianów, ośmiościanów lub dwunastościanów rombowych.
• Zazwyczaj wykazuje pokrój płytkowy, blaszkowy, prętowy, włosowy.
• Występuje w skupieniach zbitych, włóknistych, pierzastych, blaszkowych.
• Tworzy też dendryty, druty oraz drobny pył (tzw.”złota mąka”).
• Niekiedy tworzy grudki a także sporej wielkości bryły – samorodki.
• Jest izostrukturalne ze srebrem i miedzią rodzimą.
• Jest kowalne, giętkie, strugalne, nieprzezroczyste, ciągliwe (z 1 g Au można uzyskać drucik o dł. 160 m).
• Jest bardzo dobrym przewodnikiem ciepła i elektryczności.
• W przeciwieństwie do metalicznej miedzi i srebra, metaliczne złoto nie wykazuje właściwości antybakteryjnych, co wynika prawdopodobnie z jego małej reaktywności chemicznej. Jony Au³⁺ są natomiast silnie toksyczne dla bakterii^[1].

Złoto jest odporne na działanie czynników atmosferycznych i prawie wszystkich kwasów. Roztwarza się w wodzie królewskiej, w kwasie solnym w obecności ozonu oraz w gorącym kwasie selenowym^[2]:

2Au + 6H₂SeO₄ → Au₂(SeO₄)₃ + 3H₂SeO₃ + 3H₂O

Złoto jest roztwarzane także w zasadowych roztworach cyjanków (w obecności utleniaczy, np. tlenu) tworząc kompleksy cyjanozłocianowe:

4 Au + 8 KCN + O₂ + 2 H₂O → 4 K[Au(CN)₂] + 4 KOH

Proces ten wykorzystywany jest do wydobywania złota ze złóż.

Ponadto złoto rozpuszcza się w rtęci tworząc amalgamat złota.

[edytuj] Mieszaniny złota

Często zawiera izostrukturalne domieszki:

• srebra – elektrum;
• rtęci – amalgamat złota;
• miedzi – cuproauryt;
• palladu – porpezyt;
• rodu – rhodyt;
• itru – irauryt;
• platyny – złoto platynowe;
• bizmutu – maldonit.

[edytuj] Wydobycie

[edytuj] Występowanie

Tworzy dwa podstawowe typy złóż:

• złoża pierwotne – związane z wysokotemperaturowymi żyłami hydrotermalnymi, przecinającymi skały wylewne, z żylami kwarcowymi i skałami metamorficznymi. Bywa spotykane z kwarcem, pirytem, chalkopirytem, galeną, sfalerytem, barytem, fluorytem, srebrem rodzimym
• złoża wtórne – związane ze skałami okruchowymi, powstałymi wskutek niszczenia wcześniejszych złóż pierwotnych. Znajdowane jest w aluwialnych piaskach i żwirach a także w piaskowcach i zlepieńcach.

Miejsca występowania:

• na świecie:
  •  Republika Południowej Afryki – okolice Johannesburga (zasoby oceniane na około 70 tys. ton)
  •  Rosja – Ałdan, Kołyma, Ural
  •  Australia – Kalgoorlie
  • Chiny Chiny
  •  Stany Zjednoczone
  •  Kanada
  •  Indonezja - Grasberg, Ertsberg

• w Polsce:
  • Dolny Śląsk (dorzecza rzek: Izery, Kwisy, Bobru) – przyjmuje się, że na tym terenie wydobyto w latach 1175-1240 około 50 ton złota
  • okolice Złotego Stoku - szacuje się, iż na tym terenie wydobyto ok. 16 ton złota
  • okolice Złotoryi
  • okolice Bolesławca

[edytuj] Kopalnie

Złoto jest wydobywane w kopalniach głębinowych w strefie zimnej tj. Rosja, USA, RPA oraz w kopalniach odkrywkowych w strefie gorącej: Afryka, Azja południowo-wschodnia, Ameryka Południowa dodatkowo pojawia się jako domieszka w wydobyciu innych surowców jednakże ilość wydobytego w ten sposób złota jest stosunkowo niewielka^[3]. Szacuje się, że dotychczas wydobyto ok. 150 tysięcy ton złota. Ilość złota w morskiej wodzie i osadach ocenia się na 10 miliardów ton^[4].

[edytuj] Zastosowanie

• jest powszechnie wykorzystywane w jubilerstwie do wyrobu biżuterii,
• do wyrobu procesorów
• do wyrobu przedmiotów ozdobnych, sakralnych i użytkowych (największym wyrobem z czystego złota jest sarkofag Tutenchamona – 110 kg)
• należy do poszukiwanych i bardzo cenionych kamieni kolekcjonerskich (największy samorodek znaleziono w Chile w 1951 r. – 153 kg; w Australii znaleziono samorodki o masach: 68 kg, 71 kg, 85 kg, 92 kg)
• stanowiło podstawę systemów monetarnych; używane jest do wyrobu monet
• ma zastosowanie w elektronice (do wyrobu złączy)
• ma zastosowanie w technice radiowej, ze względu na stabilne właściwości elektryczne i brak utleniania
• do "złocenia" innych metali
• produkcji specjalnego szkła
• jest składnikiem szlachetnych stopów
• ma zastosowanie w medycynie i w stomatologii (korony, mosty, wkłady koronowo - korzeniowe)
• jako złoto płatkowe w technikach pozłotniczych

Związki złota są stosowane jako środek leczniczy w reumatoidalnym zapaleniu stawów (podawane domięśniowo). Hamują one proliferację limfocytów, uwalnianie enzymów lizosomalnych oraz produkcję reaktywnych form tlenu w makrofagach, a także produkcję interelukiny-1. Działaniem ubocznym mogą być: fotosensytywne wysypki, zaburzenia żołądkowe oraz uszkodzenie nerek. Izotop ¹⁹⁸Au (czas połowicznego rozpadu – 2,7 dnia) jest używany w terapii niektórych nowotworów, a także w innych chorobach.

[edytuj] Złoto w gospodarce

Cena uncji złota w latach 1968–2007. Linia niebieska - cena rzeczywista; linia czerwona - cena w przeliczeniu na wartość nabywczą dolara w 2006 roku.

Ceny 1 uncji złota w PLN od 1993 roku^[5].

Złoto od tysięcy lat posiadało olbrzymią wartość, a wraz z rozwojem cywilizacji doceniono jego użyteczność w systemie monetarnym. Według konserwatywnej i libertariańskiej ekonomii obecność złota (lub innego rzadkiego i niepodrabialnego materiału) nie ma wymiaru tylko czysto użytkowego, gdyż z czasem monety złote zostały zastąpione banknotami wypieranymi obecnie przez pieniądz elektroniczny. Złoto ma stanowić zabezpieczenie realnej wartości papierowego pieniądza. Do najważniejszych zalet takiej roli złota konserwatyści zaliczają:

• Żadna władza nie może złota dodrukować czy zmienić poprzez naciski polityczne jego kursu. Ma to zapewnić stabilność gospodarki opartej na zabezpieczeniu w złocie.
• Od tysięcy lat jego podaż jest stała (ok. 1-2% w skali roku), kształtowana czynnikami niepolitycznymi. Stanowiło w tym czasie czynnik porządkujący i stabilizujący ekonomię.
• Jest trwałą, niemal niezniszczalną i akceptowalną w każdej epoce i miejscu formą kapitału.

W handlu podstawową jednostką złota jest uncja trojańska (jubilerska), czyli 31,1035 grama. Nazwa trojańska nie pochodzi od Troi, ale od miasta Troyes w północno-wschodniej Francji, w średniowieczu ważnego ośrodka handlowego.^[4]

Cenę złota ustala pięć największych instytucji handlujących tym kruszcem. Obecnie są to: ScotiaMocatta, Barclays Capital, Deutsche Bank, HSBC i Société Générale^[4].

[edytuj] Zobacz też

• gorączka złota
• sztabka złota
• próba złota
• białe złoto
• niebieskie złoto
• czerwone złoto
• "złoto głupców"

  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Złoto

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o złocie

Przypisy

p • d • e Chemiczne barwniki żywności (E100-199) E100 • E101 • E101a • E102 • E103 • E104 • E105 • E106 • E107 • E110 • E111 • E120 • E121 • E122 • E123 • E124 • E125 • E126 • E127 • E128 • E129 • E130 • E131 • E132 • E133 • E140 • E141 • E142 • E150a • E150b • E150c • E150d • E151 • E152 • E153 • E154 • E155 • E160a • E160b • E160c • E160d • E160e • E160f • E161a • E161b • E161c • E161d • E161e • E161f • E161g • E162 • E163 • E170 • E171 • E172 • E173 • E174 • E175 • E180 • E181

Przeczytaj zastrzeżenia dotyczące pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii!